Verslag nummer 86

Toegevoegd op zaterdag 3 januari 2026

1.120 woorden

Fifth Sun

Ik kocht dit boek omdat ik weer eens wat wilde lezen over pre-columbiaans Meso-Amerika. Al sinds m'n studietijd (en eigenlijk ook wel daarvoor) heb ik een grote passie voor dit gebied – zelfs zo erg dat ik halverwege de jaren negentig Spaans ben gaan leren in een illusie dat ik ooit Mexicaanse archeologie zou gaan bedrijven. In diezelfde periode las ik The Conquest of Mexico van Hugh Thomas, een soort locus classicus over de confrontatie tussen de Azteken en de Spanjaarden in 1520. Hoewel die archeologische carrière nooit van de grond is gekomen, is de interesse toch gebleven.

Een inheems perspectief

Dit boek, uitgekomen in 2019, pretendeert een nieuwe geschiedenis van de Azteken weer te geven. Het nieuwe zit hem vooral in de bronnen die Townsend hanteert. Volgens haar zijn de meeste historiografieën opgetekend vanuit het westers (en met name het Spaans) perspectief, gebruik makend van bronnen die door diezelfde Spaanse en westerse auteurs zijn geschreven en overgeleverd. Zij wil juist het Azteekse of inheemse perspectief centraal stellen, waarbij ze gebruik maakt van inheemse bronnen.

Dat levert direct een probleem op, waar ook Townsend zelf zich bewust van is: er zijn namelijk geen geschreven bronnen vóór de Spaanse verovering. In tegenstelling tot de Maya hadden de Azteken geen volledig schrift en dus ook geen literaire geschiedschrijving. Een belangrijke bron voor Townsend is bijvoorbeeld de Anales, een door Chimalpahin in het Nahuatl geschreven historie:

At a distance of more than five hundred years, it is impossible to know exactly what happened on that day in the palace of Axayacatl. The existing account was written at least one hundred years after the fact, by someone who obviously could not have been there. Nevertheless, there is much to be gleaned from it. The author was Chimalpahin. (p.60)

Ondanks dit gebrek aan primaire bronnen, is er natuurlijk in de loop van die vijf eeuwen vrij veel geschreven en behoorlijk veel onderzoek gedaan naar de geschiedenis van Midden-Amerika – een onderzoek dat Townsend in staat stelt toch wel een aardig boekje op te leveren.

Uitgebreide geschiedschrijving

Het boek bestaat uit acht hoofdstukken die gezamenlijk de periode tussen de pakkembeet 500 AD en 1620 AD beschrijven. De oudste beschreven gebeurtenis is het offeren van Chimalxochitl (Shield Flower) in 1299, wat de culmunatie vormde van de gevechten die de Culhua met de Azeken uitvochten. Vanuit die herinnering wordt (bij wijze van obligate inleiding) de prehistorie van Midden-Amerika beschreven: het bevolken van de westelijke hemisfeer via de Beringstraat, de ontwikkeling van mais uit teosinte en het ontstaan van Teotihuacán.

Deze geschiedenis vormt de basis voor de machtsstrijd die de Azteken eigenlijk continu hebben uitgevochten sinds ze zich in de Vallei van Mexico vestigden. De periode tussen 1350 en 1518 wordt gekenmerkt door het aangaan van alianties tussen families en verdragen tussen steden. In dit proces komt de familie van Acamapichtli als Tenochca (bestuurders, wat we tegenwoordig koninklijk zouden noemen) bovendrijven. In de corresponderende hoofdstukken schetst Townsend uitgebreid deze ontstaansgeschiedenis en de manier waarop de Azteken uiteindelijk bestuurd werken (door telkens een andere tak van de familie als hoofd aan te stellen, bijvoorbeeld).

Hierna wordt in twee hoofdstukken de aankomst van de Spanjaarden, de reactie van de Azteken en de val van Tenochtitlan beschreven. Hoewel Townsend hier min of het meer het bekende narratief volgt, probeert ze toch het inheemse perspectief vast te houden. Bijvoorbeeld wanneer ze het heeft over de gevolgen voor de bevolking:

The houses were unroofed, red [with blood]. Worms crawled on the roads, and the walls of the houses were slippery with brains. The survivors had eaten everything they had, down to deer hides and tiny insects and lizards, and even softened adobe bricks. Dysentery was now widespread among them. (p.127)

De periode na 1520

Hierna wordt het werkelijk interessant. Waar de meeste geschiedenissen over de Azteken ophouden bij de val van Tenochtitlan, gaat Townsend nog een kleine honderd jaar door – een periode die (in ieder geval bij mij) behoorlijk onderbelicht is, maar waar vanzelfsprekend wel geschreven bronnen over bestaan.

Zo wist ik bijvoorbeeld niet de Cortès na Tenochtitlan nog een expeditie richting het hedendaagse Honduras heeft ondernomen (tijdens welke hij Cuauhtemoc executeerde), dat de inheemse bestuurders nog lange tijd aan de macht bleven (onder Spaanse supervisie, maar toch), of dat er in Europa een hele Midden-Amerika-hype ontstond, met name door het sturen van prachtige verenkunstwerken (waarover nota bene Albrecht Dürer schreef 'I have seen nothing that rejoiced my heart so much as these things, for I have seen among them wonderful works of art', p.112).

Werkelijk boeiend is de geschiedenis van de Cortés-broeders. In de jaren 1560 bezocht de Spaanse visitador Jerónimo de Valderrama Mexico-Stad om de fiscale en bestuurlijke praktijken van de koloniale elite, waaronder deze Cortés-broers, te onderzoeken. De toenmalige vice-koning Luis de Velasco stond bekend om zijn bescherming van inheemse belangen, maar Valderrama's controles legden druk op stedelijke Nahua-nobelen en ambachtslieden, die vaak geen land bezaten en moeilijk aan de opgelegde tributen konden voldoen. De bestuurder van Tenochtitlan Luis Cipactzin trad op als tussenpersoon voor de inheemse gemeenschap. De gebeurtenissen werden later door Chimalpahin vastgelegd, die de episode beschouwde als een moment waarin de koloniale administratie het leven van de inheemse bevolking ingrijpend beïnvloedde en hun autonomie aantastte.

Het boek eindigt met de hedendaagse positie van de Nahuatl-sprekende gemeenschap (vandaag zijn er nog zo'n anderhalf miljoen mensen die Nahuatl als eerste taal spreken) en de invloed die de onafhankelijkheidsoorlog ook vandaag nog heeft:

In one of the great ironies of history, it was the efforts of the humanitarian and progress-oriented liberals that struck a significant blow at Mexico's indigenous peoples. With all people suddenly equal in the eyes of the law, it seemed counterproductive to persist in encouraging indigenous peoples to speak their own language. (p.207).

Ah, we zien hier de voorbode van wat Richard Pratt een kleine zeventig jaar later zou samenvatten in zijn motto Kill the indian to save the man.

Conclusie

Fifth Sun (de titel verwijst naar het Azteekse geloof dat de wereld tot nu toe vijf cycli van creatie en vernietiging heeft ondergaan) is een goed leesbaar, informatief en interessant boek. De poging om met name het inheemse perspectief te vertolken levert werkelijk nieuwe inzichten binnen het meer bekende verhaal op. Dat Townsend ook de circa honderd jaar na de val van Tenochtitlan beschrijft is bijzonder waardevol, omdat dit een goed beeld oplevert van de manier waarop een samenleving die zijn hele cultuur en geschiedenis kapot ziet gaan binnen één generatie toch weer weer op te krabbelen en door te gaan.

Een beetje nadeel van het boek is dat er wel erg veel informatie, namen en relaties in voorkomen. Ik ben bezig met hier een mooi interactief overzicht van te maken, maar wilde daar niet op wachten om dit boekverslag (het laatste van dit jaar) af te ronden.