Het continent zonder eigenschappen

Als er zoiets is als het geheim van Europa, ligt dat verscholen in gebeurtenissen die het niveau van eenvoudige reproducties overstijgen. De eigenaardige dynamiek van het leren: een leerverband met sterk selectieve en inclusieve effecten. Zoals Comenius het stelt: "De hele wereld is een school". In dit verband ziet Sloterdijk de kroning van Petrarca tot poeta laureatus in 1341 als de oergebeurtenis van "de echte moderniteit", de "modernisering van de beroemdheid", en hij spreekt dan ook over het Petrarca-effect: je hoeft niet van adel te zijn om roem te vergaren. Zo mensen kunnen en willen leren, worden de kaarten van de sociale mobiliteit opnieuw geschud.

Gekoppeld aan de feedbackloop die het leren teweeg brengt, ziet Sloterdijk een tweede bladwijzer in Marx' analyse van het kapitaal in het Communistisch Manifest: het gekapitaliseerde geld circuleert als een automatisch subject en sleurt daarmee de productieverhoudigingen in hun geheel mee. De interpretatie van deze analyse leidt al anderhalve eeuw tot een scheiding der geesten, namelijk in het socialisme en het liberalisme. Deze circulatie van het kapitaal kan alleen ontstaan door continue uitvindingen en verbeteringen – door Sloterdijk "de uitvinding van de uitvindingskunst" genoemd (p.73). Dit gegeven, gekoppeld aan de energie die steenkool biedt, levert een dynamiek op die zich nog vandaag manifesteert.

Een belangrijk aspect van de 'Eurogenese' ziet Sloterdijk in het gegeven dat Europa "godsdienst-statistisch opzicht de ongelovigste regio van de wereld vormt" (p.84). Secularisatie, geloofsverlies, de zegetocht van het natuurwetenschappelijk wereldbeeld, individualisering en spiritualisering van het religieuze: allemaal kenmerken van Europa als 'bolwerk van ongelovigheid in de wereld' maken en waarvan de eerste systematische analyse gevonden kan worden in Nietzsche's Lenzerheide-fragment van 10 juni 1887 – waarin de term Europees Nihilisme min of meer voor het eerst opduikt. Sloterdijk analyseert dit ook als een 'bevrijding van de religie':

Op onze breedtegraad is de functie van het vormen van een band tussen volksgenoten en medeburgers, die elkaar niet kennen, sinds geruime tijd overgegaan op buitenreligieuze culturele instanties

Deze bladwijzer positioneert Sloterdijk bij het (vrij obscure) werk van Rosenstock-Huessy, getiteld (in vertaling): Autobiografie van de westerse mens. Dit werk, geschreven door een veteraan die in 1916 bij Verdun slag leverde, bespreekt de revoluties die Europa hebben gemaakt tot wat ze is. Wij allen bezitten dezelfde "stamboom van revoluties" (p. 108): ons idee van gegeneraliseerde vrijheid, van specifieke sociale verhoudingen, is het resultaat van een sequentie van revoluties. Met Rosenstock-Huessy analyseert Sloterdijk een aantal van dergelijke revoluties: De 'pausrevolutie' uit de elfde eeuw, Luther, Cromwell, Robespierre en Lenin.

Alle Europeanen zijn erfgenamen van deze en dergelijke revoluties:

Elk individu op deze lengte- en breedtegraad zou eigenlijk moeten begrijpen dat het, als het beweert vrij te zijn en onverveemdbare rechten te beziten, dit alleen kan doen om het is gedoopt in de bron van de revolutie. De overgrote meerderheid van de Europeanen bestaat zonder enig besef wat ze aan de strijd en het lijden van vroegere generaties te danken hebben. (p.108)

Het werk van Rosenstock-Huessy werd voorafgegaan door Oswald Spenglers Untergang des Abendlandes – een werk dat met name dankzij zijn titel en moment van verschijnen (de vroege herfst van 1918) een stuk bekender is dan De Autobiografie van de westerse mens. Spengler beschrijft de levensloop van "para-biologische wezens, culturen genaamd" (p.134). Door de opkomst en ondergang van historische culturen te analyseren, onderneemt hij een "vooruitziende geschiedschrijving [of een] wetenschapsleer over het noodlot" (p.137).

Sloterdijk schetst Der Untergang in de traditie van Kant, Hegel, Nietzsche, Heidegger en uiteindelijk ook Rosenstock-Huessy, maar concludeert uiteindelijk dat de puur defaitistiche voorspellingen van Spengler niet zijn uitgekomen:

In plaats van een monotoon fellahdom is op West- en Midden-Europese bodem in minder dan een eeuw een niet te resumeren rijkdom aan levensvormen, aan kunst en literatuur, mobiliteit, creativiteit en sensibiliteit tot ontwikkeling gekomen, die door hun pure bestaan alle summiere cultuurpessimistische oordelen logenstraffen, ook al ontbreekt het niet aan verschijnselen die het verdienen onder de rubriek 'decadentie' te worden geschaard. (p.149).

Hoewel niet expliciet van een bladwijzer voorzien, gaat Sloterdijk in zijn vierde lezing uitgebreid in op het fenomeen van de autobiografie en de zelfkritiek. De katholieke biecht, die na het Vierde Lateraanse Concilie in 1215 verplicht werd gesteld (p.157), wordt door hem als gezien als prototype van pogingen van de westerse mens om zichzelf vrij te pleiten. Aan de hand van onder andere de Confessiones van Augustinus, Les Confessions van Rousseau of Mon Coeur mis à nu van Beaudelaire beschrijft Sloterdijk de toenemende neiging van de West-Europese mens om zichzelf mee te delen – met name sinds de uitvinding van de publieke opinie in de achttiende eeuw.

Wie zo openlijk weerstand biedt tegen de antiek en middeleeuws argumenterende overreding om deemoed te betrachten met het ook op de sterfelijkheid, moet al een Europees mens zijn die uit modern hout is gesneden. (p.171)

De bladwijzer van het expansionisme legt Sloterdijk bij de vroege zeevaarders die gedreven door "deliria, dagdromen, vrome wensen of sturende dwalingen" (p.186) de kusten van het Avondland verlieten op zoek naar Nieuwe Werelden. Het expansionisme wordt volgens hem door twee sleutelbegrippen gekenmerkt: enerzijds de gedachte van "ga, en steek de wereld in brand" (ite, inflammate omnia, p.188), en anderzijds het fenomeen van de missie (een woord dat zowel "handeling, motivatie voor die handeling en haar organisatie" aanduidt, p.189).

Dit hele fenomeen wordt goed verwoord door Cecil Rhodes, wanneer hij stelt dat "Expansion is everything" (p.182) – een gedachte die het onvermijdelijke racisme en de asymmetrische verhoudingen tussen kolonisator en gekoloniseerde (p.199) tot gevolg heeft. Sloterdijk munt in dezen de fijne term "fictie van de zendingstheologie" – de gedachte dat "de ongedoopte volkeren van de Nieuwe Wereld onbewust koortsachtig hadden uitgezien naar hun ontdekking, bekering en verlosssing" (p.199).

In zijn laatste lezing gaan Sloterdijk in op de geopolitieke ontwikkelingen na de Tweede Wereldoorlog en de veranderende rol van Europa op het wereldtoneel. Hij ziet hierin een omdraaiing van Rudyard Kiplings oproep to take up the White Man's burden, die namelijk omgeslagen is in "de routine problemen van de niet-westerse wereld, zowel de oplosbare als de onoplosbare, op het schuldconto te schrijven van de leukosfeer" (p.238). De dekolonisatie, de Verenigde Naties, de verzelfstandiging van voormalige kolonieën delen allemaal "hun verlegenheid met andere Europese exportgoederen, met name wetenschap, techniek en industrie."

Het kritische kenmerk daarvan blijkt uit het feit dat ze, eenmaal in handen van niet-Europese gebruikers gevallen – niet teruggeroepen kunnen worden. (p.239)

De hiermee corresponderende bladwijzer legt Sloterdijk bij het 'Antropofage manifest' van de relatief onbekende Braziliaanse auteur Oswalde de Andrade. Veel van het postkoloniale denken is nog altijd indirect Europees georiënteerd; het is geïnitieerd door "verteerbare koloniale agenten die niet door inheems-intestinale processen kunnen worden afgebroken" (p.252). Men kan Europa niet bestrijden zonder het te citeren.